Trang Chủ
Kỹ năng học tập, kỹ năng sống và định hướng cá nhân là ba mảnh ghép mà nhiều gia đình chỉ thật sự quan tâm khi kỳ chọn ngành đã đến gần. Có những buổi tối, chúng tôi ngồi trò chuyện cùng phụ huynh và nghe kể về một em học sinh đạt danh hiệu học sinh giỏi suốt chín năm liền. Khi được hỏi “con muốn học ngành nào”, em chỉ lặng im và nhìn xuống bàn. Không phải con thiếu năng lực. Con chỉ chưa bao giờ được hỏi con thích điều gì.
Nghịch lý thường gặp: điểm số cao nhưng mơ hồ về sở thích
Chúng tôi gặp khá nhiều trường hợp tương tự. Con có bảng điểm đẹp, tham gia đủ các kỳ thi học sinh giỏi, nhưng lại lúng túng ngay khi phải trả lời một câu hỏi nghe rất đơn giản: sau này con muốn làm nghề gì. Đây không hẳn là lỗi của riêng đứa trẻ nào. Phần lớn xuất phát từ một guồng quay mà thành tích luôn được đặt lên hàng đầu, và chính người lớn vô tình góp phần duy trì nó.
Áp lực thành tích khiến học sinh ít có cơ hội khám phá bản thân
Từ cấp hai, lịch học của nhiều em đã kín từ sáng đến tối muộn. Học chính khóa, học thêm, luyện đề, ôn thi chuyển cấp, tất cả nối nhau không ngơi nghỉ. Quỹ thời gian để thử một môn thể thao mới, tham gia câu lạc bộ hay đơn giản là ngồi vẽ, viết lách theo sở thích gần như biến mất.
Khi cả guồng máy học tập chỉ xoay quanh điểm số và thứ hạng, đứa trẻ quen dần với việc làm tốt những gì được giao. Thói quen tự hỏi bản thân muốn gì vì thế không được hình thành. Đến năm cuối cấp ba, khi phải điền nguyện vọng, nhiều em mới giật mình nhận ra mình chưa từng nghiêm túc nghĩ về câu hỏi ấy. Lúc đó thời gian đã gần hết, và sự hoang mang trở thành cảm giác quen thuộc.
Hệ quả khi chọn ngành theo cảm tính hoặc theo mong muốn của người lớn
Không ít gia đình chọn ngành cho con dựa trên những tiêu chí quen thuộc: ngành nào dễ xin việc, ngành nào họ hàng đang làm, ngành nào nghe có vẻ ổn định. Cách làm này xuất phát từ tình thương và lo lắng. Tuy vậy, nó thường bỏ qua một câu hỏi quan trọng: con có thật sự phù hợp hay không.
Chúng tôi từng nghe một phụ huynh chia sẻ rằng con trai chị đang học năm hai đại học ngành tài chính – ngân hàng theo đúng mong muốn của cả nhà. Thế nhưng mỗi lần về nhà, cậu lại hào hứng kể về những gì mình tự học thiết kế đồ họa qua mạng. Chọn ngành theo cảm tính hay áp đặt chưa hẳn là sai. Nhưng nó tiềm ẩn nguy cơ khiến con học trong trạng thái gắng gượng, thiếu động lực nội tại để đi đường dài.
Cách giúp con nhận diện thế mạnh qua trải nghiệm thực tế
Muốn con hiểu mình thích gì và giỏi gì, không có con đường nào nhanh hơn việc để con được thử. Lý thuyết suông hay các bài trắc nghiệm hướng nghiệp trên mạng chỉ là điểm khởi đầu. Trải nghiệm thật mới là thứ giúp một sở thích còn mơ hồ dần trở nên rõ ràng.
Khuyến khích tham gia hoạt động ngoại khóa và dự án nhỏ
Hãy cho con thử sức ở câu lạc bộ trong trường, đội nhóm tình nguyện, hoặc một dự án nhỏ tự phát cùng bạn bè. Kết quả không cần hoàn hảo, điều quan trọng là con được trải nghiệm. Trong một năm học, con nên có cơ hội tiếp xúc với nhiều lĩnh vực khác nhau, thay vì bị ép chuyên sâu vào một hướng quá sớm.
Phụ huynh cũng có thể cùng con tìm hiểu định hướng ngành học phù hợp với thời đại chuyển đổi số. Bức tranh rộng hơn về các lựa chọn sẽ giúp con không quanh quẩn mãi với vài ngành quen thuộc trong gia đình.
Quan sát phản ứng và sự hứng thú của con
Điểm số phản ánh khả năng tiếp thu kiến thức trong một môn học, nhưng không cho biết con có yêu thích công việc liên quan đến môn đó hay không. Một học sinh đạt điểm cao môn Hóa chưa chắc đã muốn theo ngành hóa dược; có thể em chỉ giỏi ghi nhớ công thức. Ngược lại, một em học lực trung bình môn Văn nhưng say mê viết blog cá nhân mỗi tối có thể đang nhen nhóm thiên hướng truyền thông và sáng tạo nội dung.
Vì vậy, phụ huynh nên tập quan sát những khoảnh khắc con chủ động làm điều gì đó ngoài bài tập được giao. Đó thường là tín hiệu trung thực nhất về sở thích thật của con. Bạn thử để ý xem con hay tự tìm hiểu điều gì vào cuối tuần, hoặc con kể điều gì một cách hào hứng nhất khi cả nhà quây quần bên mâm cơm.
Vai trò của kỹ năng sống trong định hướng cá nhân
Bên cạnh việc khám phá sở thích, con cần được trang bị những kỹ năng nền để tự tin đưa ra quyết định của chính mình. Con không thể chờ người lớn quyết định thay mãi, bởi đến một lúc nào đó con sẽ phải tự đứng trên đôi chân của mình.
Tự nhận thức và ra quyết định
Tự nhận thức là khả năng hiểu rõ điểm mạnh, điểm yếu, giá trị sống và điều gì khiến mình có động lực. Kỹ năng này không tự nhiên mà có. Nó được rèn qua việc con được phép tự chọn những việc nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày: chọn môn học thêm, chọn cách sắp xếp thời gian, chọn cách xử lý một mâu thuẫn với bạn bè. Khi đã quen tự quyết ở quy mô nhỏ, con sẽ vững vàng hơn nhiều khi đứng trước quyết định lớn như chọn ngành, chọn trường.
Việc hiểu cách doanh nghiệp vận hành để chọn nghề đúng hướng cũng giúp con hình dung thực tế hơn về ngành mình sắp theo học. Con sẽ không chỉ dừng lại ở tên gọi của ngành, mà biết ngành đó làm việc gì và cần những năng lực nào.
Kết hợp tư vấn hướng nghiệp với rèn kỹ năng sống hằng ngày
Một buổi tư vấn hướng nghiệp bài bản luôn có giá trị. Tuy nhiên, nó sẽ hiệu quả hơn nhiều nếu con đã có nền tảng kỹ năng sống từ trước, thay vì phải cấp tốc tìm hiểu khi sát kỳ thi. Các kỹ năng như giao tiếp, làm việc nhóm hay kỹ năng chăm sóc khách hàng cần rèn luyện trước khi đi làm đều là năng lực gần như ngành nghề nào cũng cần. Con có thể bắt đầu luyện từ những tình huống rất đời thường, như cách hỏi lại khi chưa hiểu ý người khác hay cách nhắn tin xin lỗi bạn.
Khi so sánh hai cách tiếp cận, chúng tôi thấy sự khác biệt khá rõ. Nếu chỉ tư vấn một lần vào giai đoạn sát kỳ chọn ngành, con thường dựa nhiều vào lời khuyên bên ngoài và dễ hoang mang vì thông tin đến dồn dập. Còn khi kết hợp tư vấn với rèn kỹ năng từ sớm, con dần tự nhận ra thế mạnh qua trải nghiệm của chính mình. Đến lúc quyết định, con bình tĩnh hơn vì đã quen tự cân nhắc.
Kết luận: đồng hành thay vì áp đặt
Kỹ năng học tập, kỹ năng sống và định hướng cá nhân là hành trình cần được xây dựng từ sớm, không thể dồn nén trong vài tháng cuối cấp ba. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường được phép thử và được phép sai, được lắng nghe khi chia sẻ về điều mình thích, sẽ có nhiều cơ hội bước vào kỳ chọn ngành với sự tự tin thay vì hoang mang.
Theo chúng tôi, vai trò lớn nhất của phụ huynh không phải là đưa ra đáp án thay con. Điều quan trọng hơn là đồng hành kiên nhẫn, đặt những câu hỏi gợi mở và tôn trọng câu trả lời của con, kể cả khi câu trả lời ấy khác với kỳ vọng ban đầu của cả gia đình.